Spelen mijn katten of vechten ze? De vijf signalen

Twee katten in elkaar verstrengeld, rollend over de vloer, de een bijt de ander in de nek terwijl de achterpoten roffelen als een trommel: het ziet eruit als een gevecht op leven en dood en is, meestal, een doodgewone vriendschappelijke dinsdag. Kattenspel is opgebouwd uit jacht- en vechtbewegingen, uitgevoerd met de rem erop — en daarom worden baasjes er voortdurend door misleid. Het goede nieuws: katten zelf vergissen zich nooit, en ze laten het verschil op vijf afleesbare plekken zien. Leer die vijf, en je weet binnen seconden of je popcorn moet pakken of een kussen.

Waarom spel er zo gewelddadig uitziet

Spel is bij jonge zoogdieren een repetitie, en wat katten repeteren is hun vak: besluipen, bespringen, worstelen, doden. In het speelgevecht tussen kittens wordt bijtremming geleerd — elk kitten kalibreert hoe hard te hard is op een nestgenoot die piept en ermee stopt zodra de grens wordt overschreden. Volwassen katten die samenwonen houden er levenslang een versie van in de lucht: het worstelpartijtje, de achtervolging door de gang, de hinderlaag achter de bank. Elke beweging in het repertoire is geleend uit het gevecht; wat er spel van maakt, is de volumeknop.

Zelfs de verontrustende onderdelen horen bij de standaarduitrusting. De nekbeet is een jachtgreep, zacht uitgevoerd. De konijnentrap — vastklampen met de voorpoten terwijl de achterpoten harken — is in een echt kattengevecht de beweging waarmee de buik wordt opengehaald, en in het spel landt hij met ingetrokken nagels en zachte kussentjes. Precies daarom zeggen de bewegingen zelf je niets. De informatie zit in hoe ze worden uitgewisseld.

De vijf signalen

Eén: wederkerigheid. In het spel wisselen de rollen — de achtervolger wordt de achtervolgde, de kat die bovenop lag eindigt onderop, in cycli van seconden tot minuten. Een gevecht heeft een vaste richting: één kat die blijft drukken, één die blijft wijken. Twee: nagels en tanden. Spel verloopt met ingetrokken nagels en geremde beten — je ziet knabbelen, geen wonden, en meppen met zachte poten. Uitgeslagen nagels, doorgezette beten en plukken vacht op het tapijt zijn het echte werk. Drie: het geluid. Spel is bijna geluidloos — wat gebonk, af en toe een piepje. Grommen, janken, blazen en dat lage, oplopende gejammer zijn gevechtsgeluid; krijsen betekent dat het al ernstig is. Vier: de lijven. Spelende katten blijven los, oren grotendeels naar voren, vacht plat, en ze pauzeren halverwege om even te gaan zitten en een andere kant op te kijken. Vechtende katten zijn stijf, oren plat, vacht overeind, staarten zwiepend, en niemand pauzeert. Vijf: het nadien. Spel eindigt en de katten blijven in dezelfde kamer, wassen zich of doen een dutje op een paar meter van elkaar. Een gevecht eindigt in afstand — één kat verdwenen, verstopt, deuropeningen in de gaten houdend.

Geen enkel signaal geeft in z'n eentje de doorslag; het cluster doet dat. Geluidloos, rolwisselend worstelen met pauzes is spel, hoe het er ook uitziet. Druk in één richting met geluidseffecten is ellende, hoe weinig contact er ook is geweest. De pauzes zijn het meest onderschatte signaal — echte gevechten kennen geen rustmomenten.

Als spel omslaat

De twee toestanden zijn niet hermetisch gescheiden. Spel escaleert: de ene kat gaat over de grens van de andere — te hard, te lang, verkeerde plek, precies dezelfde rekensom als bij aai-agressie — en de toon slaat halverwege om. Let op de kantelmomenten: een piep gevolgd door doordrukken in plaats van een pauze; een kat die weg wil terwijl de ander de doorgang verspert; het geluid dat aangaat. Ongelijke paren slaan het vaakst om — een tweejarige op volle kracht tegen een senior met artrose, of een grote puber tegen een kleine nieuwkomer, is een spel waar maar één van de twee zich voor heeft opgegeven.

Chronisch eenzijdig "spel" is pesten met een gezellige naam, en de rekening wordt achter de schermen betaald: de kat die onder druk staat gaat op vreemde tijden eten, sluipt stiekem naar de kattenbak en leeft bovenop de kledingkast. Dat zijn de terugtrekpatronen uit de stresssignalen die baasjes over het hoofd zien, en ze betekenen dat het huishouden anders moet worden ingericht — gescheiden voorzieningen, meer territorium naast elkaar — en niet alleen dat er een scheidsrechter nodig is. Hebben de twee elkaar nooit goed leren kennen, dan werkt het stappenplan uit een nieuwe kat voorstellen ook als reset, niet alleen als eerste kennismaking.

Uit elkaar halen zonder mee te doen

Is het wél een gevecht, dan geldt één regel: steek er nooit je handen tussen. Een kat in volle opwinding herkent jouw hand niet als meubilair — de omgerichte beet die volgt is een van de ergste die een huiskat ooit uitdeelt, diep en tegen donderdag ontstoken. Onderbreek op afstand: een scherpe klap in je handen, een kussen dat tussen hen in valt, een deken over een van de vechters, een deur die dichtgaat zodra een kat erdoorheen is. Houd ze daarna gescheiden tot ze allebei zichtbaar zijn afgekoeld — vacht plat, pupillen normaal, ze eten weer — en dat kan uren duren, geen minuten. Twee nog geladen katten weer bij elkaar zetten start het gevecht op zicht opnieuw.

Voorkomen is goedkoper dan scheidsrechter spelen. De meeste huisgevechten zijn een optelsom van schaarste: één voerplek, één kattenbak, één zonnige vensterbank en twee katten is een wachtrij, en wachtrijen kweken hinderlagen. Zet alles in tweevoud neer — voerbakjes, kattenbakken, mandjes, klimplekken, één per kat plus één extra, ruim uit elkaar. Verbrand het energieoverschot dat het ruwe spel voedt met de dagelijkse jaag-en-vangsessies uit de zoomies-gids, apart per kat als er één het speelgoed inpikt. En zijn de gevechten nieuw, plotseling en niet passend bij een tot dan toe vreedzaam duo, boek dan eerst de dierenarts en daarna pas de gedragstherapeut: pijn is de klassieke verborgen oorzaak van een kat die zijn huisgenoot niet meer verdraagt.

Veelgestelde vragen